Cis to drzewo, które od wieków budzi kontrowersje i fascynację. Znane jako „drzewo śmierci”, cieszy się złą sławą ze względu na swoją toksyczność. Pomimo to, cisy są często sadzone w ogrodach i parkach ze względu na ich estetyczne walory. W tym artykule przyjrzymy się, skąd wzięło się przekonanie o śmiercionośnym charakterze cisa, jak bardzo jest trujący, jak długo żyje, jakie warunki preferuje oraz jak i kiedy należy je sadzić.
Cis drzewem śmierci – skąd to przekonanie?
Cis (Taxus) jest nazywany „drzewem śmierci” głównie ze względu na swoją toksyczność. Już w starożytności znane były przypadki zatruć spowodowanych spożyciem jego igieł, nasion czy kory. W mitologiach i legendach różnych kultur cis często kojarzony był z mrocznymi siłami i śmiercią. Celtowie wierzyli, że cis ma moc komunikowania się z zaświatami, a jego drewno było używane do wyrobu broni i narzędzi magicznych.
W średniowiecznej Europie cisy często sadzono na cmentarzach, co dodatkowo wzmocniło ich związek ze śmiercią. Z jednej strony uważano je za drzewa ochronne, z drugiej – za symbole śmierci i żałoby. Te przekonania miały swoje podstawy w rzeczywistości, ponieważ cis zawiera silne toksyny, które mogą być śmiertelne dla ludzi i zwierząt.
Pomimo swojej toksyczności, cis był i jest ceniony za swoje właściwości lecznicze. W medycynie ludowej wykorzystywano jego części do przygotowywania różnych mikstur, choć dawki musiały być precyzyjnie kontrolowane ze względu na ryzyko zatrucia.
Jak bardzo trujący jest cis?
Cis zawiera kilka silnie trujących związków chemicznych, z których najbardziej znane to taksyny. Wszystkie części drzewa, z wyjątkiem mięsistej części owocu (osnówki), są toksyczne. Toksyny te mogą powodować poważne zatrucia zarówno u ludzi, jak i u zwierząt.
Spożycie nawet niewielkiej ilości igieł, kory, nasion czy gałązek cisa może prowadzić do objawów zatrucia. U ludzi mogą pojawić się nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka, a w cięższych przypadkach także zawroty głowy, drgawki i zaburzenia rytmu serca. W skrajnych przypadkach, jeśli nie zostanie udzielona szybka pomoc medyczna, zatrucie cisa może prowadzić do śmierci.
Zwierzęta, zwłaszcza konie, bydło i owce, są szczególnie wrażliwe na toksyny cisa. Zjedzenie igieł czy gałązek przez zwierzęta gospodarskie często kończy się ich śmiercią, co jest powodem, dla którego cisy są rzadko spotykane na pastwiskach.
Istnieją jednak różnice w podatności na toksyny cisa między gatunkami. Na przykład jelenie i sarny wydają się być mniej wrażliwe na działanie toksyn i mogą żerować na cisach bez poważnych konsekwencji. Niemniej jednak, ze względu na potencjalne ryzyko, zaleca się ostrożność w sadzeniu cisów w miejscach dostępnych dla dzieci i zwierząt domowych.
Jak długo żyje cis?
Cisy są wyjątkowo długowiecznymi drzewami. Mogą żyć od kilkuset do nawet kilku tysięcy lat. Ich niezwykła trwałość i zdolność do regeneracji sprawiają, że wiele z najstarszych drzew w Europie to właśnie cisy. Przykładem jest cis z Fortingall w Szkocji, którego wiek szacuje się na około 5000 lat, co czyni go jednym z najstarszych żyjących organizmów na świecie.
Długość życia cisa wynika z kilku czynników. Przede wszystkim, cisy mają zdolność do regeneracji nawet po uszkodzeniu. Potrafią wypuszczać nowe pędy z pnia i korzeni, co pozwala im na długowieczność. Ich drewno jest również wyjątkowo odporne na rozkład, co dodatkowo przyczynia się do ich długiego życia.
W kulturze wielu narodów cisy są symbolem nieśmiertelności i wieczności. Sadzenie cisów na cmentarzach było wyrazem wiary w życie po śmierci i trwałość pamięci o zmarłych. W mitologii nordyckiej cis był związany z Yggdrasil, mitycznym drzewem świata, co dodatkowo podkreśla jego symboliczne znaczenie.
Jakie warunki preferują cisy?
Cisy są bardzo wszechstronnymi roślinami, które potrafią przystosować się do różnych warunków środowiskowych. Preferują jednak specyficzne warunki, które zapewniają im optymalny wzrost i rozwój.
Cisy najlepiej rosną na glebach żyznych, wilgotnych, ale dobrze przepuszczalnych. Unikają gleb bardzo mokrych i zlewnych, które mogą prowadzić do gnicia korzeni. Gleby o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego są najbardziej odpowiednie dla tych drzew. Chociaż cisy są tolerancyjne na różne typy gleb, najlepiej radzą sobie w dobrze nawiezionych ogrodach, gdzie gleba jest regularnie wzbogacana kompostem lub innymi organicznymi nawozami.
Pod względem nasłonecznienia, cisy są bardzo elastyczne. Mogą rosnąć zarówno w pełnym słońcu, jak i w półcieniu oraz cieniu. W naturalnym środowisku często występują w cienistych lasach, co świadczy o ich zdolności do przystosowania się do niskiego poziomu światła. W ogrodach cisy często sadzone są jako żywopłoty lub elementy ozdobne, co świadczy o ich dużej tolerancji na przycinanie i formowanie.
Cisy są również odporne na zanieczyszczenia powietrza, co czyni je idealnymi roślinami do sadzenia w miastach i na terenach przemysłowych. Ich zdolność do oczyszczania powietrza i wchłaniania szkodliwych substancji sprawia, że są cenione jako rośliny poprawiające jakość środowiska miejskiego.
Klimat umiarkowany jest najbardziej odpowiedni dla cisów. Są one odporne na mrozy, ale w wyjątkowo surowych zimach młodsze rośliny mogą wymagać dodatkowej ochrony. Starsze drzewa są jednak bardzo odporne na niskie temperatury i mogą przetrwać nawet bardzo chłodne zimy.
Kiedy i jak sadzić cisy w ogrodzie?
Sadzenie cisów w ogrodzie wymaga odpowiedniego przygotowania oraz dobrania właściwego terminu. Najlepszym czasem na sadzenie cisów jest wczesna wiosna lub jesień. W tych okresach temperatura jest umiarkowana, a gleba ma odpowiednią wilgotność, co sprzyja zakorzenieniu młodych roślin.
Przed sadzeniem warto przygotować glebę, dokładnie ją przekopując i usuwając chwasty. Glebę warto wzbogacić kompostem lub dobrze rozłożonym obornikiem, co zapewni roślinom odpowiednie składniki odżywcze. Miejsce do sadzenia powinno być dobrze przemyślane, biorąc pod uwagę wymagania świetlne cisa i jego docelowy rozmiar.
Aby prawidłowo posadzić cisy, należy:
- Wykopać dół o głębokości i szerokości dwa razy większej niż bryła korzeniowa rośliny.
- Na dnie dołu umieścić warstwę kompostu lub dobrze rozłożonego obornika, która posłuży jako dodatkowe źródło składników odżywczych.
- Umieścić roślinę w dole, tak aby jej korzenie były swobodnie rozłożone i nie zawijały się ku górze.
- Zasypać dół ziemią, delikatnie ją ubijając, aby usunąć powietrze z przestrzeni wokół korzeni.
- Obficie podlać roślinę, aby ziemia osiadła i korzenie miały dobry kontakt z glebą.
Po posadzeniu warto ściółkować glebę wokół cisa warstwą kory, co pomoże utrzymać wilgoć i zapobiegnie wzrostowi chwastów. W pierwszych latach po posadzeniu młode cisy powinny być regularnie podlewane, zwłaszcza w okresach suszy, aby dobrze się ukorzeniły.
Cisy są roślinami, które dobrze znoszą przycinanie, dlatego można je formować według własnych upodobań. Regularne przycinanie sprzyja zagęszczeniu roślin i zachowaniu pożądanego kształtu. Najlepiej przycinać cisy wczesną wiosną lub późnym latem, unikając cięcia w okresach intensywnego wzrostu.